Progesteron: het hormoon dat u mist zonder het te weten

Progesteron is een steroidhormoon, opgebouwd uit cholesterol en aangemaakt in de eierstokken vlak na de eisprong. In de tweede helft van uw cyclus zorgt progesteron voor een rustgevend effect. Het bereidt de baarmoeder voor op een eventuele innesteling en het tempert uw zenuwstelsel.

Maar progesteron heeft een eigenaardigheid die veel vrouwen niet weten: het begint te dalen voordat oestrogeen daalt. Dat maakt de periode rond uw 35e tot 45e jaar zo verwarrend. Uw cyclus is misschien nog regelmatig en uw oestrogeenspiegel is nog op peil, maar uw progesteron sluipt stilletjes omlaag. Met die daling verdwijnt een deel van uw rust.

De reden zit in de biologie van uw eierstokken. Met het ouder worden neemt de kwaliteit en hoeveelheid follikels af. Follikels zijn de blaasjes in de eierstok die een eicel bevatten. Dit leidt tot een verstoring van de hypothalamus-hypofyse-gonadale as: de communicatielijn tussen uw hersenen en uw eierstokken. Het gevolg is minder eisprong en daardoor minder progesteronproductie. Soms ovuleert u nog wel, maar minder frequent of minder efficiënt. Bij elke cyclus zonder eisprong mist u een aanmaakreonde van progesteron.

Dit is een sluipend proces. De klachten komen geleidelijk. Daardoor verbindt u ze zelden aan dit ene hormoon. Maar als u weet waar u op moet letten, herkent u het patroon meteen. En herkenning is het begin van herstel.

In de perimenopauze, die soms al begint rond de leeftijd van 35 jaar, zien we in de kliniek regelmatig vrouwen met lage progesteronspiegels maar nog normale oestrogeenwaarden. Dit wordt bevestigd door onderzoek naar hormonale veranderingen tijdens de perimenopauze, waarbij een verminderde progesteronproductie een van de vroegste meetbare verschuivingen is. De klachten die daarmee gepaard gaan, zijn dan ook eerder te relateren aan progesteron dan aan oestrogeen.

Veel vrouwen die mijn praktijk bezoeken, hebben een lijstje klachten meegebracht. Slecht slapen. Prikkelbaar. Een angstig gevoel zonder echte aanleiding. Hartkloppingen in de avond. Een hoofd dat maar niet tot rust wil komen. Soms ook opvliegers, vocht vasthouden of gevoelige borsten.

Wat ze niet weten: al deze klachten kunnen samenhangen met een daling van progesteron.

Precies hoe dat werkt, loopt via GABA. GABA, officieel gamma-aminoboterzuur, is uw belangrijkste remmende neurotransmitter, de stof in uw hersenen die zorgt voor rust en kalmte. Progesteron wordt in het lichaam omgezet in een stof genaamd allopregnanolone, die de GABA-receptor versterkt. Dat betekent dat progesteron via deze omzetting uw hersenen letterlijk helpt tot rust te komen. Minder progesteron betekent minder activering van GABA-receptoren, en dat vertaalt zich in een lagere drempel voor angst, prikkelbaarheid en slaapproblemen.

Slaap is hierbij bijzonder gevoelig. Progesteron bevordert de diepe, herstellende slaapfasen. Vrouwen met een laag progesteron halen minder diepe slaap en worden vaker wakker, met name in de tweede helft van de nacht. Dat is geen toeval. Het is de afwezigheid van dat remmende, kalmerende effect.

Daarnaast heeft progesteron een dempend effect op oestrogeen. Wanneer progesteron daalt maar oestrogeen nog niet in dezelfde mate, ontstaat er een relatieve oestrogeendominantie, een onbalans waarbij oestrogeen niet voldoende in toom wordt gehouden. Dit kan vocht vasthouden, de borsten gevoeliger maken en stemmingswisselingen versterken. U bent niet overgevoelig. Uw hormonen zijn uit balans.

Klinisch zijn dit de klachten die ik het vaakst hoor bij vrouwen tussen de 35 en 50 die nooit zijn verteld dat hun progesteron de oorzaak kan zijn: slaapproblemen, angst, prikkelbaarheid, hartkloppingen en vocht vasthouden. Een bloedtest, bij voorkeur in de tweede helft van de cyclus, laat zien waar uw spiegel staat.

Progesteron is lang beschouwd als een hormoon dat uitsluitend relevant is voor de voortplanting. Die visie is achterhaald. Uit onderzoek blijkt dat progesteron receptoren heeft, dat wil zeggen ontvangers die het signaal van het hormoon oppikken, in uw hersenen, botten en bloedvaten. Het hormoon heeft daarmee een systeem-brede werking die ver uitstijgt boven de cyclus.

De hersenen

Progesteron heeft neuroprotectieve eigenschappen, dat wil zeggen het beschermt zenuwcellen. Studies tonen aan dat progesteron hersencellen kan beschermen tegen beschadiging en ontstekingsprocessen in het zenuwstelsel kan remmen. Via de omzetting naar allopregnanolone werkt het als een natuurlijk anxiolyticum, een stof die angst vermindert. Dit is ook de reden dat progesteron wordt onderzocht als behandeling bij hersenletsel. In mijn praktijk zie ik dit terug in het verhaal van vrouwen die beschrijven hoe hun hoofd voller en drukker is geworden, en hoe dat samenvalt met een daling van hun progesteronspiegel.

De botten

Botdichtheid koppelen veel vrouwen aan oestrogeen. Dat klopt, maar progesteron speelt hier ook een rol. Het hormoon stimuleert de activiteit van osteoblasten, de cellen die nieuw botweefsel aanmaken. Terwijl oestrogeen de afbraak van bot remt, helpt progesteron bij de opbouw. Een daling van progesteron op jongere leeftijd kan daarmee bijdragen aan een vroeger verlies van botmassa. Onderzoek bevestigt dat de daling van progesteron in de perimenopauze gepaard gaat met een verhoogd risico op botdichtheidsverlies op latere leeftijd.

Het hart

Hormoonbalans heeft ook invloed op uw hart. Progesteron heeft een licht ontspannend effect op de gladde spierwand van bloedvaten. Daarmee bedoel ik de spierlaag in de wand van de bloedvaten die de bloeddruk mede reguleert. Bovendien interacteert progesteron met het mineralocorticoidreceptorsysteem, het systeem dat de zout- en vochthuishouding in het lichaam reguleert, op manieren die het cardiovasculaire risico beinvloeden. De daling van progesteron na de menopauze is onderdeel van een breder hormonaal plaatje dat het hart kwetsbaarder maakt.

Dit alles betekent niet dat progesteron een wondermiddel is. Maar het betekent wel dat wie progesteron negeert bij het beoordelen van de gezondheid van vrouwen na hun 35e, een essentieel stuk van het puzzel mist.

Als bloedonderzoek uitwijst dat uw progesteron te laag is en uw klachten bij dit beeld passen, kan suppletie worden overwogen. Dat wil zeggen: het tekort aanvullen via een geneesmiddel. Daarvoor is het belangrijk om te begrijpen welk type progesteron er bestaat.

Er is een wezenlijk verschil tussen synthetische progestagenen en microgeioniseerd bioidentiek progesteron. Synthetische progestagenen, zoals norethisteronacetaat of medroxyprogesteronacetaat, zijn chemisch afgeleid van progesteron maar hebben een andere moleculaire structuur. Ze binden aan de progesteronreceptor, maar ook aan andere receptoren, waaronder androgeenreceptoren en glucocorticoidreceptoren. Dit kan ongewenste bijwerkingen veroorzaken.

Microgeioniseerd bioidentiek progesteron heeft exact dezelfde moleculaire structuur als het progesteron dat uw eierstokken aanmaken. Microgeioniseerd betekent dat de moleculen zijn verkleind tot heel kleine deeltjes, zodat ze beter worden opgenomen via de darmwand. Dit type progesteron heeft een gunstig veiligheidsprofiel. Een systematische review, dat wil zeggen een samenvatting van meerdere studies, gepubliceerd in het tijdschrift Climacteric (Stute et al., 2016) concludeerde dat microgeioniseerd progesteron een neutrale tot gunstige invloed heeft op het baarmoederslijmvlies, met een betere balans dan synthetische alternatieven.

Een bijkomend voordeel: via de omzetting naar allopregnanolone heeft microgeioniseerd progesteron het slaapbevorderende effect dat synthetische varianten missen. Dit maakt het bijzonder geschikt voor vrouwen die zowel een progesterontekort als slaapproblemen ervaren.

Bioidentieke hormoontherapie wordt in toenemende mate erkend als een waardevolle optie, mits goed gemonitord door een arts. Holtorf publiceerde in 2009 in het tijdschrift Postgraduate Medicine dat bioidentieke hormonen, waaronder progesteron, een gunstigere risico-batenverhouding kunnen hebben dan hun synthetische tegenhangers, afhankelijk van de toedieningsvorm en de individuele patient.

In mijn praktijk werk ik altijd met bloedonderzoek vooraf. Ik kijk naar de progesteronspiegel in de tweede helft van de cyclus, maar ook naar de bredere hormoonbalans: oestrogeen, testosteron, SHBG, het eiwit dat hormonen bindt en daarmee de vrije actieve hoeveelheid bepaalt, en cortisol. Suppletie is geen automatisme. Het is maatwerk op basis van uw specifieke profiel. Wilt u weten hoe uw hormoonbalans eruitziet? Bij Radiance Clinic brengen we dit volledig in kaart tijdens een persoonlijk consult.